Η ντροπή των φτωχών

του δημοσιογράφου Όμηρου Ταχμαζίδη

Η έννοια της πενίας είναι σχετική, ορίζεται από το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο αναφέρεται. Σήμερα ανθούν πάλι οι προβληματισμοί γύρω από αυτήν τη θεματολογία. Ο «κρατικά ρυμθμιζόμενος καπιταλισμός» (J. Habermas) έχει αποχαιρετήσει προ πολλού το προσκήνιο και η παγκοσμιοποιημένη οικονομία αποδόμησε κάθε δυνατότητα κρατικής παρέμβασης. Έτσι οι οικονομικές κρίσεις καταγράφονται και ως κρίσεις του κοινωνικού κράτους.

Το τελευταίο εγκλωβίστηκε στην παγίδα που επέβαλλε το Κεφάλαιο μέσω μιας διαρκούς διαδικασίας αναδιαρθρώσεων και επιταχύνσεων. Η πενία ευρύτατων κοινωνικών στρωμάτων αποτελεί χαρακτηριστικό συνυφασμένο με τις αναδιαρθρώσεις του καπιταλισμού, τον εργαλειακό ορθολογισμό του και τις ποικίλες πολιτικές ρυθμίσεις που επιβάλλει ο νεοφιλελευθερισμός.

Η σύγχρονη πενία είναι μια κατάσταση μειωμένων κοινωνικών επαφών, μειωμένης κοινωνικής αποδοχής, περιθωριοποίησης, ψυχολογικής πίεσης και άγχους. Παραδίπλα ελλοχεύει η αθλιότητα. Στη συγκυρία που διανύουμε ο κίνδυνος της πενίας σκιάζει και τα μικροαστικά στρώματα.

Στη σημερινή «αθλιότητα του κόσμου» (Pierre Bourdieu) η πενία καταγράφεται επιστημονικώς μέσω των κοινωνικών στατιστικών, αλλά οι στατιστικές δεν αναδεικνύουν το γεγονός ότι ακόμη και η προσωρινή φτώχεια επιβαρύνει αρνητικά την εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του και μειώνει την αυτοεκτίμησή του. Κάτι που θα τον σημαδεύει αργότερα σε όλη του τη ζωή.

Το υποκείμενο της μισθωτής εργασίας σε περιόδους οικονομικής κρίσης προβαίνει σε υποχωρήσεις, ώστε να διασφαλίζει με κάθε κόστος εργασία, παράγοντα καθοριστικό για να μην εκπέσει στην ανέχεια. Από την άλλη δυσανασχετεί όταν φαίνεται η ανέχειά του και «αμύνεται». Εδώ διασταυρώνεται ο φόβος της ολίσθησης σε συνθήκες πενίας με την αποπολιτικοποίηση των όρων διαβίωσης. Το φαινόμενο παρουσιάζει διπλή όψη: Από τη μία τα άτομα αποφεύγουν να καταστήσουν την πενία τους κοινωνικά ορατή, από την άλλη η ίδια η κοινωνία αρνείται να τη θεωρήσει ως φυσιολογική κοινωνική συνθήκη του ισχύοντος, διότι έτσι αμφισβητούνται οι βάσεις νομιμοποίησης του βιομηχανικού καπιταλισμού.

Η καλυμμένη πενία ή πενία της ντροπής εκδηλώνεται συμβολικά, όταν, για παράδειγμα, μια οικογένεια δανείζεται πέρα από τις δυνατότητές της για να πάει διακοπές ώστε να μη φανεί η οικονομική της ανέχεια. Όταν γενικώς επιλέγει τρόπους απόκρυψης της πενίας της. Οι πτωχοί που ντρέπονται συμπεριφέρονται σε ευθεία αναλογία με τους σκοπούς και προς ικανοποίηση εκείνων που επιδιώκουν να μετατρέψουν την πενία σε πολιτικό ταμπού.

Η ντροπή των φτωχών είναι κομφορμιστική και επιδεινώνει ακόμη περισσότερο τη θέση τους, εφόσον τούτοι αποφεύγουν να αρθρώσουν συλλογικά τις επιθυμίες και τις ανάγκες τους.

Από επιστημονικής θεωρητικής σκοπιάς χρειαζόμαστε επειγόντως μια θεώρηση των συνθηκών πενίας οι οποίες προκύπτουν εν μέσω κρίσης, από πολιτικής-πρακτικής απαραίτητη είναι μια νέα αυτοπεποίθηση των λαϊκών στρωμάτων που θα εστιάζει στην αλληλεγγύη και θα μπορεί να αντισταθεί στις πιέσεις που ασκεί η «κοινωνία του άγχους» (P. Sloterdijk) μέσω των ραγδαίων αλλαγών και θα ενισχύσει το άτομο στον αγώνα του να αποκτήσει την ελάχιστη εποπτεία σε μια καθημερινότητα διαρκούς περιδίνησης.